Hrabina, policjantka i... anioł pomocy

Gabriele von Magnis pozostaje postacią praktycznie nieznaną. Symbolem takiego stanu rzeczy jest fakt, że w w zasobach Internetu nie sposób znaleźć nawet jej dobrej jakości fotografii.

Hrabina Gabriele von Magnis jest w Bytomiu i w Polsce postacią mało znaną. W czasie rządów Hitlera pomagała Żydom - ale może chodzi o to, że była katoliczką i nie brała za to pieniędzy, więc Steven Spielberg nie dostrzegł w jej osobie materiału na oscarowy film?

Chociaż dożyła sędziwego wieku (zmarła w 1976 roku, mając 80 lat) w Internecie próżno szukać jej fotografii - zarówno na stronach polskich, jak i niemieckojęzycznych. Dostępne jest tylko jedno jej zdjęcie, kiepskiej jakości, opublikowane na lokalnej stronie Ciekawostki Bożkowa, gdzie znajdziemy również jej dokładny biogram w dużej części przepisany z niemieckojęzycznej Wikipedii.

Poszukiwanie fotografii

Fotografię Gabrieli von Magnis próbowałem znaleźć także za pomocą sztucznej inteligencji. Oto efekt takiego poszukiwania: "Przeprowadziłem możliwie szeroką kwerendę po niemieckojęzycznych zasobach cyfrowych. Wynik jest jednocześnie ciekawy i nieco zaskakujący: Gabriele von Magnis pozostawiła wyraźny ślad w literaturze naukowej, ale niemal nie istnieje w zdigitalizowanych archiwach fotograficznych i prasowych".

Nie oznacza to, że zdjęć naszej bohaterki nie ma - ChatGTP informuje, że najprawdopodobniej przechowywane są w archiwum rodzinnym. Być może niektóre trafiły do wydanej w 2000 roku w Stuttgarcie książki Jany Leichsenring zatytułowanej "Gabriele hrabina Magnis - specjalna pełnomocniczka kardynała Bertrama ds. opieki nad katolickimi niearyjczykami na Górnym Śląsku. Misja - przekraczanie granic - opór". Problem w tym, że książki tej nie ma w żadnej z polskich bibliotek, których katalogi sprawdziłem: ani w Bibliotece Narodowej, ani w Jagiellońskiej, ani w bibliotekach wiodących polskich Uniwersytetów: Wrocławskiego (chociaż z Wrocławiem była związana), Opolskiego, Warszawskiego i KUL.

Arystokratyczne dzieciństwo

Zacznijmy jednak od początku. Gabriele (to niemiecka pisownia jej imienia) von Magnis przyszła na świat w 1896 roku w Eckersdorfie w powiecie kłodzkim. Miejscowość jej urodzenia obecnie nazywa się Bożków i jest wsią należącą do gminy Nowa Ruda. Przed wojną była perłą rodu Magnisów. To arystokratyczna rodzina pochodzenia włoskiego, posiadająca majątki w Austrii, Czechach, na Morawach, Ziemi Kłodzkiej i na Śląsku. W Eckersdorfie byli właścicielami pięknego, okazałego pałacu i otaczającego go parku ze sztucznymi ruinami w stylu romantycznym.

To właśnie w tej bogatej rodzinie urodziła się Gabriela. Była drugim z dziesięciorga dzieci prawnika Antona Franza hrabiego von Magnis i hrabiny Bianki. "Otrzymała wykształcenie w zakresie koniecznym, aby wypełniać obowiązki kobiety zamężnej" - pisze w poświęconym jej artykule Magdalena Goik, jedna z dwóch - obok Izabelli Kühnel - Bytomianek, która przypominała postać von Magnis. Gabriela jako najstarsza siostra opiekowała się młodszym rodzeństwem i boleśnie odczuła śmierć czworo spośród nich - były to czasy, w których nie znano jeszcze antybiotyków, a śmiertelność wśród dzieci była wysoka. "Traumatyczne przeżycie utraty aż czwórki z rodzeństwa wpłynęło na jej decyzję opuszczenia rodzinnego domu i poświęcenia życia w służbie potrzebującym" - pisze Magdalena Goik.

Mieszkała w Bytomiu

Magnis nie chciała jednak "służyć pomocą potrzebującym" w sposób standardowy, na przykład jako siostra zakonna (pochodziła z katolickiej rodziny). Zapewne musiała mieć zupełnie inny charakter, bo wymarzyła sobie pracę w... policji. Jak na artystokratkę to bardzo nietypowy zawód, zwłaszcza że chodzi o czasy, w których kobiet do służby w policji po prostu nie przyjmowano. Zaczęła więc od ukończenia szkoły opieki nad niemowlętami i uzyskania tytułu pielęgniarki. Potem pracowała na rzecz osób potrzebujących pomocy -  od września 1926 do grudnia 1927 roku była pracownikiem opieki społecznej w centrum pomocy kobietom w Berlinie.

Ale sprawy pracy w policji zapewne "nie odpuściła". I postawiła na swoim. W 1928 roku otrzymała zadanie utworzenia policyjnego biura opieki społecznej przy Komendzie Policji Państwowej w Beuthen na Górnym Śląsky. Była pierwszą kobietą na tak wysokim stanowisku kierowniczym. "Jej obowiązki obejmowały wizyty w więzieniu policyjnym, przesłuchanie dzieci, młodzieży i prostytutek oraz współpracę z policją kryminalną" - czytamy w niemieckojęzycznej Wikipedii, gdzie zamieszczono szczegółowy biogram von Magnis (ale bez jej fotografii). W naszym mieście mieszkała przy Wilhelmplatz (obecnie plac Słowiański) 1.

Pomagała Żydom

Biuro pomocy społecznej policji podlegało Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i zostało zlikwidowane w roku 1933. Magnis otrzymała jednak propozycję dalszej pracy w policji. Odmówiła jednak - to był rok dojścia Hitlera do władzy. "Nie mogę (dalej) służyć temu państwu" - miała powiedzieć von Magnis. W jej życiu rozpoczął się nowy rozdział. Związała się z działalnością w strukturach Kościoła Katolickiego.

W 1935 roku Magnis została kierownikiem bytomskiej placówki katolickiego Caritasu, która była również oddziałem Wrocławskiego Stowarzyszenia św. Rafała założonego w 1871 roku „dla ochrony niemieckich emigrantów”. W czasach faszyzmu stowarzyszenie pomagało osobom prześladowanym i pomagało im w ucieczce/emigracji z Niemiec. W 1938 roku metropolita wrocławski kardynał Adolf Bertram mianował von Magnis swoim pełnomocnikiem ds. opieki nad katolickimi niearejczykami. Pod tym terminem rozumiano katolików pochodzenia żydowskiego - chociaż w wielu przypadkach ich przodkowie zostali ochrzczeni w Kościele Katolickim kilka pokoleń wcześniej, a oni sami posługiwali się wyłącznie językiem niemieckim i uważali się za Niemców.

Wysiedlona po wojnie

Do katholische Nichtarier hitlerowcy zaliczali nie tylko ochrzczonych Żydów, ale także osoby uznane za tzw. Mischlinge (mieszańców I lub II stopnia) według ustaw norymberskich z 1935 r., nawet jeśli od pokoleń były katolikami. Oczywiście taka działalność nie mogła ujść uwadze Gestapo - Gabrieli von Magnis groziły realne represje. Swoistym parasolem ochronnym okazało się jednak jej arystokratyczne pochodzenie. Hrabina von Magnis spotkała się z szefem Gestapo w Beuthen. Uzyskała od niego zapewnienie, że ze strony państwa niemieckiego nie ma sprzeciwu wobec tego, że Caritas ułatwa emigrację „nie-Aryjczyków” oraz ich żon i dzieci. Tym samym bytomski Caritas mógł nadal organizować Żydom wyjazd z Niemiec. Warto odnotować, że z III Rzeszy zdołało wyjechać aż 60 procent niemieckich Żydów - w większość byli oni zasymilowani z niemiecką kulturą i uważali się za Niemców.

Na ziemi nic nie trwa wiecznie. W 1945 roku Sowieci zajęli Bytom. Nadchodziła zaraza równie straszna jak faszyzm. Gabriela von Magnis wyjechała do rodzinnego Eckersdorfu, gdzie miała opiekować się rodzinną posiadłością (jej brat walczył w armii niemieckiej). Tam nadal organizowała wsparcie i opiekę - teraz dla Niemców uciekających przed armią sowiecką. W rodzinnej posiadłości nie została jednak długo. Sowieci pałacu na szczęście nie spalili, ale w lutym 1946 roku polskie władze nakazały jego lokatorom i wszystkim mieszkańcom wsi wyjazd do Niemiec.

Unikała rozgłosu

Gabriele von Magnis osiadła w Niemczech - najpierw w Dolnej Saksonii, a na emeryturze w Würzburgu w Bawarii. Ze źródeł niemieckich wiemy, że mieszkała bardzo skromnie, unikała rozgłosu i   praktycznie nie opowiadała o swojej działalności z czasów III Rzeszy. O jej postawie w okresie wojny być może zupełnie by zapomniano, gdyby nie fakt, że w 1995 roku biskupi niemieccy przywołali jej postać w swoim liście pasterskim z okazji 50-lecia zakończenia II wojny światowej.

Wiadomo jednak, że po wojnie napisała pamiętniki. W 2019 roku Reinhard Schindler opublikował w Niemczech poświęcony jej artykuł. Dotarł do nowych źródeł - korzystał z „Sammlung Magnis”, czyli rodzinnego zbioru dokumentów i fotografii, w którym  zachowały się fotografie Gabriele fragmenty jej dziennika oraz inne rodzinne materiały biograficzne.

Kryminał i pałac

A teraz ciekawostka - Gabriele von Magnis została drugoplanową bohaterką polskiego kryminału retro. Chodzi o książkę z kłodzkiego cyklu Tomasza Duszyńskiego "Glatz. Kraj Pana Boga". Gabriele von Magnis nie jest główną bohaterką, ale należy do ważniejszych postaci drugoplanowych. Duszyński umieszcza akcję w 1921 roku, kiedy prawdziwa Gabriele miała 25 lat i mieszkała jeszcze w rodzinnym Eckersdorfie. Jest przedstawiona jako hrabianka z rodu von Magnis oraz najbliższa przyjaciółka Sabine Hunfeld, której zaginięcie i śmierć stanowią oś intrygi kryminalnej.

Warto jeszcze w charakterze przypisu dodać kilka zdań o pałacu von Magnisów w dzisiejszym Bożkowie. Władze PRL-u go znacjonalizowały, do 2002 roku miała tam siedzibę szkoła rolnicza. A potem... Jak odnotowuje Wikipedia: "Pod koniec XX wieku obiekt popadł w ruinę. W 2005 starosta kłodzki sprzedał pałac spółce Fenelon Group za 2,5 mln PLN. W roku 2010 kupił go inwestor z Sobótki. Od roku 2013 wobec właściciela prowadzone były postępowania administracyjne z powodu nierealizowania nakazów konserwatora zabytków. W 2016 pałac został udostępniony do zwiedzania. W marcu 2026 uległa zawaleniu część dachu wraz z lukarną, od strony tylnej elewacji. Prokuratura w Kłodzku zajmuje się tą sprawą jako zniszczeniem zabytku".

Czyż ta historia nie przypomina przypadku Elektrociepłowni Szombierki? I to jest prawdziwy kryminał!