Niemiecka Żydówka z Beuthen. Kim była Else Croner?

Else Croner była pisarką, pedagogiem i emancypantką. Była równocześnie Żydówką i Niemką, a raczej Niemką pochodzenia żydowskiego. To właśnie nadało schyłkowi jej życia rys tragiczny. Popełniła samobójstwo w wieku 64 lat.

Izabella Kühnel i Magdalena Goik, współczesne popularyzatorki wiedzy o Else Croner, nazywają ją Bytomianką. Trudno z tym zgodzić się "do końca". Bo Croner, owszem, w Bytomiu się urodziła, ale wyjechała z naszego miasta, mając zaledwie 4 lata. Była zatem przede wszystkim Niemką, a potem - Wrocławianką i Berlinianką, Beuthen miała właściwie tylko w aktach stanu cywilnego. Niemniej - ze względu na miejsce urodzenia przypominamy jej postać.

Urodzona w Bytomiu...

Else Wollstein (Croner to nazwisko po mężu) urodziła się w niemieckim Beuthen w roku 1878. Jej rodzicami byli Martha z domu Schlesinger oraz sędzia okręgowy dr Jakob Wollstein. Kiedy dziewczynka miała 4 lata jej rodzina w związki z awansem ojca przeniosła się do Breslau (Wrocławia). Anna Seemann-Majorek odnotowuje, że w Bytomiu Wollstein był członkiem zarządu gminy żydowskiej, a następnie jej przewodniczącym.

"Informacje biograficzne o Else Croner, dość lakoniczne i od pewnego momentu jej życia również niekompletne, można odnaleźć przede wszystkim w niemieckojęzycznej literaturze fachowej" - pisze Marta Filipowska w artykule naukowym zatytułowanym "Żydowska pisarka z Breslau i jej kontrowersyjny mistrz: Else Croner i Eduard Spranger – życie i twórczość w czasach narodowego socjalizmu z perspektywy badań biograficznych". Jak więc widać, Croner w literaturze funkcjonuje jako "pisarka z Breslau".

...pisarka z Breslau i Berlina

W języku polskim tekstów przedstawiających biografię Croner jest tak mało, że zamiast je kompilować - lepiej jest zacytować fragmenty dobrze opracowanego hasła w Wikipedii albo przywołany artykuł Filipowskiej: "Na Śląsku ukończyła szkołę średnią i zdała egzamin uprawniający do wykonywania zawodu nauczyciela. Z Breslau związana była od czasów studiów na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie ukończyła filologię germańską, filozofię i psychologię. W 1901 roku poślubiła radcę archiwalnego, Johannesa Cronera, z którym postanowiła wyjechać do Berlina".

Berlin był ważnym miejscem dla Else Croner. Wraz z mężem prowadziła tam coś, co w języku polskim nazywamy salonem - miejscem spotkań inteligencji i elit intelektualnych: "Dom państwa Croner był popularnym w ówczesnym Berlinie salonem kulturalnym, zarówno otwartym na świat sztuki, jak i chętnie goszczącym wybitnych badaczy i myślicieli". Przychodziło im to o tyle łatwo, że w stolicy Niemiec posiadali dwa domy:  w berlińskim Grunewaldzie oraz w Nikolassee – części miasta, która dopiero w październiku 1920 roku stała się pełnoprawną dzielnicą. Właśnie w swoim salonie Croner poznała Eduarda Sprangera (1882-1963) - filozofa, pedagoga i psychologa. On okazał się jej mentorem w rozwoju i pracy naukowej. 

O psychice dziewcząt

Ale rola gospodyni salonu intelektualno-artystycznego najwyraźniej nie zaspokajała ambicji i możliwości Elsie Cromer. I nie chodzi tutaj tylko o pracę zawodową, bo jak podaje Wikipedia: pracowała w szkole realnej, która później została przekształcona w Humboldt-Gymnasium. Była również wykładowczynią na Uniwersytecie Humboldtów, gdzie prowadziła wykłady z zakresu psychologii kobiet. Jednak Croner zaczęła również pisać i wydawać swoje książki.

Okazała się autorką niezwykle płodną. Jej dorobek obejmuje trzy  obszary: powieści i literaturę piękną (w tym baśnie dla dzieci), prace dotyczące pedagogiki-psychologii kobiet i młodzieży oraz książki z zakresu poradnictwa życiowego. Najsłynniejszym dziełem Croner pozostaje praca "Die Psyche der weiblichen Jugend" ("Psychika młodzieży żeńskiej"), która stała się wówczas swoistym "klasykiem" psychologii i wychowania młodych kobiet. Croner stworzyła i zaprezentowała w niej typologię młodych dziewcząt, wyróżniając i charakteryzując pięć głównych typów: wybitnie macierzyński, erotyczny, romantyczny, trzeźwy i intelektualny. Książka ukazała się po raz pierwszy w 1925 roku i przez następne 10 lat miała aż 6 wydań, z których każde było rozszerzane.

"Psychika młodzieży żeńskiej" miała również polskie wydanie. Ukazało się w 1932 roku nakładem Książnicy Atlas (Warszawa-Lwów) w tłumaczeniu dr. Jana Kuchty i dr. Jana Lubomirowicza z przedmową profesora UJ Stefana Szumana. Ciekawostką jest fakt, że książkę tę można obecnie nabyć na portalu Allegro w cenie 25 lub 53 złotych.

Powieści i eseje

Ale Croner pisała także powieści oraz baśnie dla dzieci. Wikipedia wymienia kilka tytułów jej powieści - pierwsza ukazała się w 1908 roku, nosi tytuł "Dziennik Pani Doktor" i ma wyraźnie autobiograficzny charakter. Jej jej bohaterka - alter ego autorki - jest młodą, wykształconą germanistką z doktoratem, pracującą jako prywatna nauczycielka i współpracowniczka czasopisma naukowego. Co ciekawe, powieść wcale nie wydaje się feministyczna. Jej bohaterka na początku zachwyca się niezależnością, nauką i wielkomiejskim życiem Berlina. Z czasem jednak doświadczenie samotności kobiety w wielkim mieście prowadzi ją do odrzucenia modelu samodzielnej kobiety-akademiczki. Spotkanie ze szczęśliwym małżeństwem powoduje, że zaczyna pragnąć przede wszystkim miłości, małżeństwa i życia rodzinnego.

Ważne miejsce w pracach Elsy Croner zajmuje także książka zatytułowana "Niemiecka Żydówka". Opublikowana po raz pierwszy w 1913 roku praca miała co najmniej cztery wydania. Niemniej zachowały się tylko nieliczne egzemplarze trzeciego wydania - książka była niszczona w czasach rządów faszystów zarówno ze względu na tematykę, jak i na tytuł, który dla narodowych socjalistów brzmiał jak prowokacyjna herezja. Ostatecznie faszyzm zniszczył także samą Elsę Croner.

Dążenie do asymilacji

Croner przeszła na chrześcijaństwo (najprawdopodobniej została ewangeliczką)  - konwersji dokonała przed 1914 rokiem. Marta Filipowska piszę, że jej konwersja najprawdopodobniej "obok względów ekonomicznych, podyktowana była dążeniem do asymilacji, która w konsekwencji w latach 30. XX wieku umożliwiła pisarce rozwój kariery naukowej na berlińskim Uniwersytecie Humboldtów, a następnie zbliżyła ją, głównie przez znajomość i zawodową współpracę ze Sprangerem, do wartości propagowanych przez narodowych socjalistów". To brzmi paradoksalnie, ale warto sobie uświadomić, że wielu niemieckich Żydów uważało się za Niemców, zapewne nieodosobnione były przypadki, w których Niemcy pochodzenia żydowskiego w 1933 roku głosowali na NSDAP.

Jednak w czasach Hitlera niewiele jej to pomogło. Była Niemką żydowskiego pochodzenia, a mimo to dla Niemców pozostała Żydówką. Według przyjętych w 1935 roku tzw. ustaw norymberskich osoba, która miała trzech lub czterech żydowskich dziadków, byłaby dla państwa niemieckiego Jude - Żydem, niezależnie od chrztu i własnej deklaracji religijnej. Natomiast dwóch żydowskich dziadków stanowiło podstawę do zaliczenia kogoś do grupy Mischling ersten Grades - mieszaniec pierwszego stopnia. Croner najprawdopodobniej uznana byłą za Żydówkę, jako taka figuruje w tzw. kartotece Stürmera.

Śmierć w czasach zagłady

Else Croner popełniła samobójstwo w grudniu 1942 roku w Berlinie. Najprawdopodobniej bezpośrednią przyczyną tej decyzji było zagrożenie deportacją do obozu koncentracyjnego. Pochowano ją - chociaż zgodnie z własnym wyborem była chrześcijanką - na żydowskim cmentarzu Berlin-Weißensee. Według internetowej kwerendy jej grób istnieje tam do dziś.

Nie dysponujemy żadną fotografią Croner - przynajmniej brak takiej w zasobach Internetu. Zachowała się tylko pamięć o niej - Niemce pochodzenia żydowskiego, urodzonej w Bytomiu, związanej z Wrocławiem i Berlinem. Do jej książki o psychice dziewcząt i młodych kobiet - wciąż możemy sięgnąć, dostępna jest w języku polskim. Chociaż dzisiaj to już raczej opowieść o tym jak ponad sto lat temu wyobrażano sobie świat wewnętrzny dorastających dziewcząt.

Korzystałem m.in. z artykułu Marty Filipowskiej "Żydowska pisarka z Breslau i jej kontrowersyjny mistrz: Else Croner i Eduard Spranger - życie i twórczość w czasach narodowego socjalizmu z perspektywy badań biograficznych", Academic Journal of Modern Philology, t. 22 (2024).