Cmentarz żołnierzy sowieckich już bez pomnika

Rozebrano pomnik na cmentarzu wojennym żołnierzy sowieckich w Bytomiu. Przyczyną była decyzja nadzoru budowlanego. Są jednak kontrowersje. - Zniszczenie obelisku nie było dobrą decyzją, a z punktu widzenia historycznego wręcz tragiczną - napisał historyk Dariusz Pietrucha.

Cmentarz wojskowy żołnierzy sowieckich znajduje się w obrębie Cmentarza Komunalnego przy ul. Kwiatowej. Wielu Bytomian nie zdaje sobie chyba sprawy z jego wielkości. Pochowanych jest tam aż 6296 żołnierzy Armii Sowieckiej różnych narodowości, w tym 533 jeńców wojennych zmarłych w niewoli niemieckiek. Znanych z imienia i nazwiska jest 955 z nich, nieznanych 5341. Cmentarz został założony w 1945 roku, rozszerzony w 1953 roku, a ukończony w 1954.

Ponad 6000 grobów

W roku 1945 pochowano w Bytomiu (tylko) ponad 100 czerwonoarmistów - można domyślać się, że zginęli oni w najbliższej okolicy naszego miasta. Jednak w 1953 roku przewożono tutaj szczątki żołnierzy sowieckich ekshumowanych z kilkudziesięciu miejscowości Śląska, Zagłębia, a nawet województwa krakowskiego. Ostatni pochówek odbył się tam w czerwcu... 1992 roku. Wówczas ekshumowano szczątki 7 żołnierzy sowieckich pochowanych przed budynkiem Urzędu Miejskiego (w tym miejscu stoi obecnie Pomnik Ofiar Komunizmu na Ziemi Bytomskiej) i przeniesiono na cmentarz wojenny przy ul. Kwiatowej.

Na cmentarzu oprócz grobów stał pomnik w kształcie obelisku. Kiedyś zwieńczony był czerwoną pięcioramienną gwiazdą, a na jednej ze ścian widniały słowa Stalina: "Nasza sprawa (jest) słuszna - my zwyciężyliśmy". To jednak usunięto po 1990 roku. Jednak czerwona gwiazda - symbol państwa, które zaatakowało Polskę 17 września 1939 roku i z powodu którego wymordowano lub wywieziono na zesłanie setki tysięcy Polaków - wciąż pozostała na obelisku. Była umieszczona nad dwujęzyczną tablicą z napisem: "Tu spoczywają żołnierze sowieccy i sowieccy jeńcy wojenni polegli i zmarli w latach II wojny światowej na terenie Górnego Śląska. Cześć ich pamięci".

Cmentarze pod ochroną

Cmentarze wojenne są pod ochroną prawną - chronią je konwencje genewskie, ale na terenie Polski przede wszystkim uchwalona jeszcze w czasach II Rzeczpospolitej ustawa z 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych. Stanowi ona m.in.: "Groby wojenne bez względu na narodowość i wyznanie osób, w nich pochowanych, oraz formacje, do których osoby te należały, mają być pielęgnowane i otaczane należnym tym miejscom szacunkiem i powagą." Ponadto obowiązuje umowa między rządem RP a rządem Federacji Rosyjskiej o grobach i miejscach pamięci ofiar wojen i represji z 22 lutego 1994 r.

Jednak według przyjętych interpretacji ochrona ta nie obejmuje znajdujących się na cmentarzach wojennych w Polsce "symboli komunistycznych lub faszystowskich, napisów propagandowych czy monumentów gloryfikujących ZSRR albo III Rzeszę". Kilka dni temu pomnik na cmentarzu przy ul. Kwiatowej poddano rozbiórce. O sprawie poinformował w mediach społecznościowych bytomski historyk i nauczyciel Dariusz Pietrucha, pisząc: "Z nieukrywanym żalem informuję, że obelisk poświęcony poległym żołnierzom Armii Czerwonej na bytomskim cmentarzu komunalnym już nie istnieje... Jakoś tak po cichu wszystko się stało. A przecież można było jedynie usunąć z niego symbole ZSRR (podobnie, jak to zrobiono w Piekarach)". Potem Pietrucha dodał jeszcze: "Zniszczenie obelisku nie było dobrą decyzją, a z punktu widzenia historycznego wręcz tragiczną. Usunięto kolejny relikt historii Śląska, w tym także tzw. Tragedii Górnośląskiej".

Pomnik zagrażał życiu

Biuro Prasowe Urzędu Miejskiego poinformowało: "Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego nakazał rozbiórkę pomnika żołnierzy Armii Czerwonej, który znajdował się na cmentarzu komunalnym przy ul. Kwiatowej. Powodem rozebrania monumentu był zły stan techniczny konstrukcji, odpadające części gzymsu i tynku zagrażające życiu i zdrowiu osób odwiedzających cmentarz".

Poprosiliśmy o dokładną sentencję decyzji PINB. Stanowi ona, iż zleca się "Wykonanie robót zabezpieczających pomnika żołnierzy Armii Czerwonej zlokalizowanego na terenie Cmentarza Komunalnego przy ul. Kwiatowej 29 w Bytomiu, poprzez obalenie ruin wolnostojącego obiektu wraz z wykonaniem robót towarzyszących i uporządkowaniem terenu, zgodnie z wytycznymi zawartymi w technologii robót zabezpieczająco-rozbiórkowych, sporządzonej przez osobę posiadającą stosowne uprawnienia budowlane w nieprzekraczalnym terminie do 31 grudnia 2026 roku, celem likwidacji stworzonego zagrożenia bezpieczeństwa użytkowanego terenu i dla osób postronnych przebywających w pobliżu, po uprzednim podjęciu decyzji o losie pomnika".

IPN wyjaśnia

Ta decyzja została wydana w grudniu 2024 roku. Pomnik został w niej określony "ruinami wolnostojącego obiektu". Całą procedurę usunięcia pomnika tak wyjaśnia Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach: Pomnik ten jest elementem wyposażenia kwatery wojennej i nie stosuje się do niego  Ustawy o zakazie propagowania komunizmu i innego ustroju totalitarnego. Kwestie związane z opieką na tymi miejscami reguluje Ustawa o grobach i cmentarzach wojennych. Zgodnie z tą ustawą dokonywanie zmian przy mogiłach wojennych wymaga uzyskania zezwolenia Wojewody oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego odpowiedzialnego za realizację umów międzynarodowych.

Kwatera wojenna żołnierzy Armii Czerwonej w Bytomiu była w listopadzie 2023 r. jednym z punktów wizytacji miejsc pamięci narodowej przeprowadzonej przez pracowników Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach i pracowników Urzędu Miasta. Już wtedy w zwrócono uwagę na katastrofalny – grożący zawaleniem - stan pomnika i zasugerowano wystąpienie do PINB lub Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego o zgodę na rozbiórkę. Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Bytomiu 27 grudnia 2024 r. wydał  decyzję nakazującą „wykonanie robót zabezpieczających […] poprzez obalenie ruin wolnostojącego obiektu […] celem likwidacji stworzonego zagrożenia bezpieczeństwa”.

13 października 2025 r. II Wicewojewoda Śląski zaakceptował – zgodnie z wnioskiem władz Bytomia – wyburzenie pomnika, biorąc pod uwagę decyzję PINB, a także ocenę przydatności pomnika, wysoki koszt remontu oraz zasadność utrzymywania obiektu.