Po słonecznej stronie ulicy. Bytomskie wspomnienia

Robert Ackermann w swoich wspomnieniach zatytułowanych "Chodziłem po słonecznej stronie ulicy" zabiera nas do Bytomia lat 50. XX wieku. Ale w swojej książce kapitalnie opisuje również przedwojenny Wiedeń oraz Tarnopol - miasta, w których młodość spędzili jego rodzice.

"Robert Ackermann urodził się 2 grudnia 1947 roku w Bytomiu. Mieszkał na Placu Słowiańskim, gdzie upłynęły najlepsze chwile jego dzieciństwa. W wieku trzynastu lat wyjechał z rodziną do Niemiec. Jego kariera biznesowa prowadziła od Niemiec, przez Szwajcarię, do wielu państw Europy i Ameryki Północnej. Ackermann zajmował się przede wszystkim branżą jubilerską i handlem diamentami. Autor obecnie mieszka wraz z rodziną w Izraelu" - tyle krótka nota biograficzna przygotowana przez Wydawcę.

Wiedeń, Tarnopol i Bytom

Po latach bytomskie dzieciństwo Ackermann postanowił opisać. I tutaj zaskoczenie! Nie otrzymaliśmy bynajmniej sztampowych sentymentalnych wspomnień, ale kawał naprawdę dobrej literatury. Do pisania autor ma talent co najmniej taki jak do handlu drogimi kamieniami.

Jest to książka bytomska, niemniej Ackermann opisał w niej trzy miasta. Międzywojenny Wiedeń - gdzie studiowała jego matka, polska Żydówka z Krakowa, przedwojenny Tarnopol, gdzie młodość spędził jego ojciec - polski Żyd oraz powojenny Bytom, gdzie - jak sam pisze - "pruska dyscyplina mieszała się z polską serdecznością i żydowską przedsiębiorczością" (to słowa o Bytomiu z początku XX wieku, ale myślę, że można je odnieść również do tego już powojennego, a nawet do lat 1945-1968).

Chociaż jest to książka o Bytomiu, mnie najbardziej urzekły opisy Wiednia i Tarnopola - Bytom autor znał z autopsji, wywoływał nasze miasto z własnej pamięci, opowieść o Wiedniu i Tarnopolu to przefiltrowane wspomnienia rodziców i wiedza lekturowa. Ale jak Ackermann o tych miastach pisze - sam cymes! Aż chce się w tym miejscu zacytować, ale może po prostu osoby zainteresowanie odesłać do książki.

Hymn na cześć Ślązaczek

Oczywiście znajdziemy w książce także opis powojennego Bytomia - miasta i ludzi. Zwraca uwagę swoisty hymn na cześć Ślązaczek. Zajmuje on w książce dwie strony druku, więc tutaj tylko próbka: "Ślązaczki - ciche bohaterki swoich rodzin - niosły na barkach ciężar, którego nikt inny nie byłby w stanie unieść. Ich życie składało się z powtarzalnych czynności, ale w tej powtarzalności tkwiły godność, porządek i moc. Wstawały o świcie, zanim gwizdki kopalni rozbudziły całe osiedla, i rozpalały w kuchniach ogień, by domownicy mieli ciepłe mleko, gorącą kawę zbożową, a po południu garnek parującej zupy na powrót mężczyzn z szybu. (...) Ich siła była milcząca, ukryta. Nie chełpiły się nią, nie oczekiwały nagród. Ich zwycięstwa były skromne: wyprane koszule,  garnki pełne jedzenia, okna lśniące po godzinach szorowania. To dzięki nim ten świat trwał. Bez ich pracy i oddania mężczyźni pogrążyliby się w zmęczeniu, dzieci w chaosie, a dom w brudzie i chłodzie".

Równie pięknie, choć Ackermann pisze o Galicji, przywołując nieistniejący już świat polsko-żydowsko-ukraiński, świat targów w Tarnopolu i Trembowli, świat buzującego życia.

Dwie warstwy wspomnień

Wspomnienia Ackermanna "rozpadają"się na dwie warstwy, które jednak pozostają ze sobą splecione jak włosy w warkoczu. Pierwsza to wspomnienia z dzieciństwa - opowieść o chłopcu, który miał kolegów i ganiał z nimi po okolicach placu Słowiańskiego. Są i wycieczki poza Bytom - wyjazd do sanatorium w Rabce, gdy po upadku z drzewa złamał rękę,  pobyty nad morzem albo w Zakopanem (jak wynika z książki Ackermanowie byli bardzo bogatymi jak na tamte czasy ludźmi). Druga warstwa to opis Bytomia z lat 50. XX wieku - tutaj mamy ciekawą warstwę społeczną, a i polityczną.

Ojciec Roberta był - jak to mawiano w tamtych czasach - prywaciarzem. Prowadził fabryczkę lizaków mieszczącą się przy ul. Piekarskiej, a władze ją tolerują, bo przecież "trzeba dać dzieciom trochę słodyczy" (jak widać socjalizm nie mógł sobie poradzić nawet z produkcją lizaków). Ale to tylko przykrywka - prawdziwe pieniądze Ackerman senior robił na handlu walutą, dolarami. Dzisiaj chcąc działać w takiej branży po prostu otwiera się kantor - wówczas było to zajęcie nielegalne, zagrożone surową karą. Ojciec -bohatera,  w powieści występujący jako Natan Mittelman, musiał więc również załatwić sobie "parasol" ochronny w strukturach ówczesnej władzy i służb. To wszystko kosztowało, ale zapewne było wliczone w koszta biznesu.

Post scripta

Tak przy okazji. "Chodziłem po słonecznej stronie ulicy" to chwilami książka z kluczem, autor zapseudonimował niektóre osoby z jego wspomnień - zapewne ze względu na fakt, że żyją jeszcze ich bliscy. Ale kto zna Bytom powojenny, ten to bez trudu odczyta - na przykład jak się naprawdę nazywał najlepszy przyjaciel ojca bohatera - Andrzej, lekarz ginekolog. Mimo, że Ackermann "dla kamuflażu" zmienił lokalizację jego willi na ulicę Grottgera. W rzeczywistości Andrzejowie mieszkali przy Czarnieckiego.

Na koniec dwie kwestie, które nasuwają się w czasie lektury. W książce kilkakrotnie wspominany jest kościół św. Barbary - m.in. jest sytuacja, w której grupa chłopców chroni się w jego wnętrzu przed silniejszymi rówieśnikami, unikając w ten sposób "spuszczenia manta". Natomiast ani razu nie został przywołany cmentarz żydowski, który od placu Słowiańskiego oddalony jest od zaledwie 200-300 metrów - znajduje się w takiej samej odległości jak kościół św. Barbary. To może dziwić. - O cmentarzu nie ma mowy, bo rodzina autora nie miała żadnych przodków na Śląsku - komentuje Wydawca książki Anna Mierzejewska. Jakieś to wyjaśnienie jest, ale czy do końca przekonujące?

I druga kwestia - okładka. Po lewej stronie widać zburzoną w czasie nocy kryształowej bytomską synagogę. Po drugiej - kościół św. Barbary. Tyle, że z Barbary są tylko wieże, fasada już jakby z innej świątyni (budowli). Dlaczego? Bo grafik nie miał praw do dobrego zdjęcia kościoła św. Barbary, więc przetworzył ją za pomocą AI? A może po to, żeby podkreślić podobieństwo obu budynków? W każdym razie - niepotrzebnie. Ale książkę czyta się świetnie.

Spotkanie online z autorem książki Robertem Ackermannem oraz jej wydawczynią Anną Mierzejewską odbędzie się w Muzeum Górnośląskim w niedzielę 25 października o  godz. 15. Spotkanie poprowadzi Izabella Kühnel.