Bytom jako sceneria... komiksu

W komiksach Katarzyny Witerscheim można odnaleźć elementy bytomskiej architektury: kościoły, place i budynki znane z krajobrazu naszego miasta. Nic dziwnego, bo komiks jej autorstwa zatytułowany "Helena Wiktoria" inspirowany jest biografią "śląskiego Kopciuszka", czyli Joanny Gryzik - późniejszej hrabiny von Schaffgotsch.

Być może dla niektórych Czytelników "Życia Bytomskiego" średniego pokolenia kontakt z komiksem zatrzymał się na przygodach Kajko i Kokosza, Tytusa Romka i A'Tomka, a może wręcz kapitana Żbika. Tymczasem komiks jako sztuka na pograniczu literatury, grafiki i popkultury nadal się rozwija i trzyma się nieźle.

Urodzona w Katowicach Katarzyna Witerscheim - znana również pod pseudonimem Panna N. - należy do grona najbardziej cenionych przedstawicieli młodszego pokolenia polskich twórców komiksów. Z wykształcenia jest socjologiem i grafikiem. W swojej twórczości często inspiruje się historią rodzinnego regionu, łącząc ją z opowieściami obyczajowymi i literacką fikcją. Z jednej strony jej twórczość związana jest z konkretnym regionem, z drugiej strony - bierze również udział w międzynarodowych projektach.

Heksa i hrabina

Pierwszoplanowymi bohaterkami komiksów Witerscheim są kobiety, to właśnie z ich perspektywy pokazywany jest świat. Nie są to jednak jakieś manifesty feministyczne, autorkę po prostu interesuje kobieta na tle wydarzeń historycznych i społecznych. Do dwóch najbardziej znanych komiksów Katarzyny Witerscheim należą: "Heksa" oraz "Helena Wiktoria". Ten pierwszy osadzony jest w scenerii Nikiszowca z  przełomu lat 20. i 30. XX wieku i opowiada początkach powstającej tam gminy okultystycznej.

Mieszkańców naszego miasta bardziej powinien zainteresować drugi z tych komiksów - jego akcja rozgrywa się bowiem w XIX-wiecznym Bytomiu. Postać tytułowej bohaterki - Heleny Wiktorii wzorowana jest na Joannie Gryzik - ubogiej dziewczynce, która odziedziczyła wielki majątek Karola Goduli, a po latach jako hrabina Joanna von Schaffgotsch została wraz z mężem właścicielką jednej z największych przemysłowych fortun na Śląsku. Notabene komiks ten zdobył sporą popularność wśród miłośników gatunku: został przetłumaczony na język angielski i... śląski, niebawem ukaże się także w Portugalii. Dotąd zostały wydane 3 części "Heleny Wiktorii" - "Szlajfki" (2018), "Kusiki" (2020) i "Ymocyje" (2024), a pod koniec bieżącego roku ma wyjść część czwarta. Recenzenci podkreślają, że Witerscheim bardzo starannie odtwarza realia XIX-wiecznego Górnego Śląska. W komiksie pojawia się wiele autentycznych elementów dotyczących Bytomia, przemysłu, języka i obyczajów, a także śląskie słownictwo.

Uwaga, architektura

Przez cały sierpień w Pałacu w Miechowicach można oglądać wystawę zatytułowaną "Bohater drugiego planu. Bytom w komiksowym uniwersum Katarzyny Witerscheim". To dość niezwykła prezentacja, bo nie skupia się na tym, co w komiksie najważniejsze: na fabularnej historii. Pokazuje za to te obrazy (rysunki) wyjęte z komiksów Witerscheim, na których przedstawiona została architektura Bytomia. Autorka znana jest bowiem z tego, że nie rysuje "z wyobraźni", nie fantazjuje, ale odtwarza realia epoki. Opowieść o Helenie Wiktorii nie  dzieje się więc w jakiejś wymyślonej scenerii, ale w konkretnym historycznym miejscu.

Na pomysł takiej właśnie ekspozycji wpadły jej kuratorki: Bytomianka dr Anna Meiser oraz mieszkająca w Chorzowie Magdalena Toboła-Feliks. Pierwsza jest pedagogiem i literaturoznawcą, druga etnografką, specjalizującą się w zagadnieniach związanych z kulturą śląską. Obie są zaangażowane w działalność niedawno utworzonego stowarzyszenia Śląski Kolektyw Inicjatyw Społeczno-Kulturalnych KUKEJ TUKEJ, które jest współorganizatorem przedsięwzięcia.

Od pałacu do cmentarza

- Starałyśmy się wyselekcjonować z komiksu takie kadry, które prezentują historyczną architekturę, zabudowę Bytomia - mówi  Magdalena Toboła-Feliks. Zatem na poszczególnych rysunkach (komiks jest czarnobiały) możemy zobaczyć m.in. nieistniejący już pałac Karola Goduli w Szombierkach, kościoły: Mariacki i św. Wojciecha, śpiącego lwa (jeszcze na wysokim cokole pomnika ofiar wojny prusko-francuskiej), zburzony przez armię sowiecką bytomski Ratusz oraz kamienice stojące przy Rynku, plac Sikorskiego, gmach sądu i jego piękny dziedziniec, a także nagrobki z cmentarza Mater Dolorosa - wszystko z pieczołowitą dbałością o odwzorowanie detali. Gdyby ktoś nie wiedział, że są to karty z komiksu, mógłby sądzić, że trafił na wystawę rysunku i grafiki, której tematem jest architektura Bytomia. O tym, że są to fragmenty komiksu wydanego w formie książkowej przypomina tylko widoczna paginacja stron.

W czasie wernisażu wystawy, który odbył się 1 sierpnia obecna była mieszkająca już poza Śląskiem Katarzyna Witerscheim. Autorka powiadała widzom o swojej pracy. Ekspozycja będzie czynna do 26 sierpnia. Kto chciałby obejrzeć te obrazy z komiksów i wysłuchać opowieści o nich - może przyjść na oprowadzania kuratorskie. Zaplanowano je na 12 i 22 sierpnia.