Aptekarz i patriota. Kim był Michał Wolski?

Jedna z głównych arterii komunikacyjnych naszego miasta przebiega przez plac Wolskiego. Nie ma chyba mieszkańca Bytomia, który nie znałby tego miejsca. Ale czy wiemy kim był Michał Wolski?

Być może jest to tyleż symbol, co paradoks współczesnej pamięci historycznej Bytomia: zapewne więcej mieszkańców naszego miasta jest w stanie powiedzieć kim był Georg Brüning niż kim był Michał Wolski. Obaj działali w tym samym czasie w tym samym mieście. Brüning był Niemcem, nadburmistrzem Bytomia - jego zasług w rozbudowie i unowocześnianiu miasta nikt nie neguje. Wolski był polskim działaczem narodowym, społecznym i plebiscytowym - interesowały go raczej dusze niż infrastruktura komunalna.

Niemiec i Polak w jednym mieście stali

Dzisiaj, po wpisaniu w wyszukiwarkę Google nazwiska Brüninga - pojawia się kilkanaście jego zdjęć i portretów, opisanych m.in. jako "wybitny Europejczyk" (Muzeum Górnośląskie) albo "Niemiec, który zbudował Bytom" (Ślązag). Kiedy w tę samą internetową wyszukiwarkę wpiszemy frazę: Michał Wolski Bytom "wyskoczą" nam zdjęcia noszących to samo imię i nazwisko współczesnych Michałów Wolskich: muzyka i radiowca albo współczesnego pisarza, autora dwóch książek. Portretu tego od placu przed bytomskim dworcem kolejowym nie znajdziemy. 

Dlaczego? Może dawna walka o polskość Bytomia nikogo już nie interesuje? Może była niepotrzebna albo niewiele warta, wręcz zbędna? A może to po prostu efekt konsekwentnej pozytywistycznej polityki historycznej państwa niemieckiego wobec Górnego Śląska (wieloletnie finansowanie grantów badawczych, wydawnictw i działań edukacyjnych)? Albo skutek narracji szefa Ruchu Autonomii Śląska Jerzego Gorzelika, głoszącego że dzisiaj widać, iż Polska to małpa, która zepsuła zegarek o nazwie Śląsk?

Przejdźmy do Michała Wolskiego. Nie był Ślązakiem - urodził się w 1860 roku Małych Wiciach koło Złotego Potoku w powiecie częstochowskim na terenie zaboru rosyjskiego. Jego ojciec Ignacy Wolski brał udział w powstaniu styczniowym. Po upadku tego zrywu Wolski-senior był więziony w Cytadeli Warszawskiej. Potem, w ramach represji, władze carskie skonfiskowały majątek ziemski, jaki Ignacy Wolski posiadał na Ukrainie. Ostatecznie rodzina Wolskich musiała opuściła zabór rosyjski i zamieszkała w Chełmnie na Pomorzu, gdzie Michał Wolski ukończył gimnazjum.

Nie był Ślązakiem

Notabene w najpopularniejszym dzisiaj źródle wiedzy, czyli Wikipedii znajduje się błąd - podana jest tam informacja, że rodzina Wolskich przeniosła się do Chełma w województwie lubelskim. Tymczasem Wolscy z wyemigrowali z Królestwa Polskiego pod zaborem rosyjskim na Pomorze pod zaborem pruskim. Chodzi bowiem o Chełmno (niem. Culm, Kulm) - miasto na terenie Prus Królewskich, znajdujące się od połowy XV wieku do I rozbioru w granicach Królestwa Polskiego. Tak więc urodzony pod Częstochową Wolski kształcił się w gimnazjum w Prusach. Językiem niemieckim władał świetnie od czasów dzieciństwa.

Już słyszę głosy ze strony współczesnych "osób narodowości Śląskiej": przecież Wolski nie był Ślązakiem, przyjechał tutaj mącić i agitować! Z drugiej strony - Georg Brüning również nie był Ślązakiem, przybył do Bytomia z Nadrenii Północnej Westfalii. Z Wolskim mają jedną rzecz wspólną: obaj studiowali na niemieckich uniwersytetach - przyszły nadburmistrz w Bonn, Monachium, Heidelbergu i Getyndze, a Polak w Lipsku. Brüning - prawo, Wolski - farmację.

Z Berlina do Bytomia

Michał Wolski został dyplomowanym farmaceutą i zaczął pracować w swoim zawodzie - najpierw apteki prowadził w Wielkopolsce i na Pomorzu, a potem przeniósł się do Berlina. Okres działalności w stolicy Cesarstwa Niemieckiego był ważny - zdobył tam doświadczenie w zarządzaniu nowoczesnym przedsiębiorstwem farmaceutyczno-chemicznym i kapitał, który później pozwolił mu na samodzielne inwestycje na Śląsku. Właśnie w Berlinie Wolski poznał Wojciecha Korfantego. To zapewne kontakt z Korfantym sprawił, że Wolski doszedł do wniosku, że "biznes to nie wszystko". Postanowił zostać także "żołnierzem narodowej sprawy", tyle ze w zaborze pruskim walkę prowadzono w sposób pozytywistyczny: zamiast wzniecać powstania odnoszono sukcesy na niwie gospodarczej ("najdłuższa wojna nowoczesnej Europy"), zamiast konspirować - zakładano legalne stowarzyszenia. Niekoniecznie narodowe - mogły to być organizacje przemysłowców albo kulturalne.

Z Berlina Wolski na krótko przeniósł się do Torunia. Potem, zapewne pod wpływem Korfantego, na miejsce swojej dalszej pracy wybrał Górny Śląsk. Jak pisze Przemysław Nadolski w Bytomskim Słowniku Biograficznym: "Wolski z końcem 1902 roku zamieszkał na Rozbarku przy Bismarckstraße 5 (dziś Piłsudskiego), a potem w Bytomiu przy Wilhelmstraße 2 (dziś Czarnieckiego). Ponieważ jako Polak nie mógł uzyskać koncesji na prowadzenie apteki, nabył od Kahlerta drogerię św. Barbary przy Rynku (Ring), uruchamiając ją 14 stycznia 1903 roku. Po kilku latach dorobił się drugiej placówki w Zabrzu (dziś ul. Wolności 116). Był współzałożycielem i głównym akcjonariuszem powstałej w Katowicach firmy Concordia i hurtowni drogeryjnej, mającej uniezależnić polskich aptekarzy i drogistów od dostaw niemieckich".

W polskiej prasie z tamtego okresu zachowały się reklamy drogerii Wolskiego. Oferował w nich nie tylko leki, ale też specyfiki kosmetyczne i gospodarcze: „świeży miód, mydełka, perfumy, farby, laki, proszek dla świń” czy popularną „Emolzię z tranu dla dzieci”. Wolski musiał konkurować z aptekami niemieckimi, dlatego celowo kierował ogłoszenia po polsku adresowane do śląskich gospodyń i rolników. Reklamował towary codziennego użytku: od czystej okowity i soków, przez farby, lakiery, specyfiki na porost włosów, aż po środki weterynaryjne dla zwierząt. Podkreślał, iż jest byłym właścicielem apteki w Berlinie, co miało oznaczać, że dawał sobie radę w stolicy ówczesnych Niemiec.

Sokół i chóry

Równocześnie, posiadając własne zaplecze finansowe, Michał Wolski rozpoczął działalność w polskich organizacjach - zarówno gospodarczych, jak i społecznych. Sam zakładał ich kilka - m.in. Towarzystwo Polskie Kasyno w Bytomiu, Towarzystwo Przemysłowców i Handlowców Polskich oraz Polski Związek Drogistów. Ale przede wszystkim znany był jako prezes bytomskiego gniazda Towarzystwa Gimnastycznego Sokół - w 1914 roku został prezesem Okręgu Śląskiego Sokoła oraz jako działacz ruchu śpiewaczego, czyli organizator i menedżer polskich chórów istniejących na Śląsku. Nadolski odnotowuje, że dzięki aktywności Wolskiego liczba gniazd (czyli lokalnych oddziałów) Sokoła na Śląsku wzrosła niemal czterokrotnie - z 21 do 82.

W 1909 roku został Wolski  prezesem został prezesem Towarzystwa Śpiewaczego "Jedność" w Bytomiu, rok później doprowadził do założenia Związku Śląskich Kół Śpiewaczych z siedzibą w Bytomiu, skupiającego polskie chóry działające na całym niemieckim Górnym Śląsku. Organizacją tą kierował aż do śmierci. Z jego inicjatywy powstawały nowe chóry - m.in. "Halka" w Kozłowej Górze, "Jutrzenka" w Nakle i "Kościuszko" w Dąbrowie Miejskiej.

Sponsor i działacz

Michał Wolski był nie tylko działaczem, ale także mecenasem działalności polskich organizacji. To on w 1910 roku był był inicjatorem zakupu dla potrzeb polskich organizacji oraz głównym fundatorem budynku z ogrodem przy Klukowitzerstraße 9 w Bytomiu. Obiekt ten, posiadający salę teatralną i bibliotekę stał się siedzibą i centrum aktywności polskich organizacji i przeszedł do historii pod nazwą Dom Narodowy Ul. 6 lat temu został zrewitalizowany i obecnie mieści się w nim siedziba bytomskiego Hufca ZHP.

Wolski kupił nie tylko Ul w Bytomiu, ale również - za pośrednictwem spółki Concordia - 4-morgowy teren na Zadolu, kilkanaście minut drogi od stacji kolejowej Katowice-Ligota, gdzie urządzono boisko Sokoła i zarazem miejsce plenerowych zjazdów polskich chórów. Pomagał także w indywidualnych sprawach. "Niejednokrotnie uiszczał kary pieniężne nakładane przez władze na niezamożnych działaczy sokolich czy śpiewaczych. W czasie wojny hojnie wspomagał rodaków" - czytamy w Śląskim Słowniku Biograficznym. 

W listopadzie 1918 roku podczas wiecu Polaków w Bytomiu wygłosił przemówienie, w którym wezwał do przyłączenia Górnego Śląska do Polski. Potem zaangażował się w akcję plebiscytową oraz wspomagał powstańców śląskich - w swojej drogerii prowadził najpierw kursy sanitarne, potem punkt sanitarny, ponoć przechowywał również broń.

Kary i rewizje

Oczywiście za swoją działalność musiał płacić - nie tylko finansowo. "W związku ze swoją wszechstronną działalnością Wolski nieustannie był narażony na zatargi z władzami niemieckimi. Sąd i władze administracyjne nakładały na niego kary i grzywny, przeprowadzały rewizje w jego domu. Pod koniec 1918 roku aresztowano go w związku z dekonspiracją planu nabycia i przemytu do Polski nienieckich samolotów" - odnotowuje Śląski Słownik Biograficzny. Niestety, o tym przedsięwzięciu nie udało mi się w dostępnych źródłach odnaleźć dokładniejszych informacji. Pojawia się tylko informacja, że Wolski nabył od oficerów 4 samoloty z zamiarem włączenia ich do akcji powstańczej.

W 1919 Wolski został aresztowany przez Grenschutz, czyli niemiecką straż graniczną. Wypuszczono go po wpłaceniu kaucji w wysokości 2000 marek. Kiedy po Plebiscycie i III powstaniu ostatecznie podzielono Śląsk i Bytom pozostał w Niemczech - Michał Wolski zdecydował w 1922 roku przenieść się do niepodległej Polski, o którą walczył jego ojciec. Kupił aptekę w Chorzowie, zamieszkał w Katowicach. Mimo że miał dopiero 62 lata - zmarł w tym samym roku. Jego grób znajduje się na cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach.