Jak przedwojenny harcerz uniknął dekomunizacji

Józef Kwietniewski był członkiem komunistycznej PZPR i jej posłem na sejm PRL. Mimo to pozostał patronem ulicy w naszym mieście oraz Bytomskiego Hufca ZHP. Dlaczego "wiecznego harcerza"  nie próbowało "zdekomunizować" tak jak Jerzego Ziętka czy Wilhelma Szewczyka?

"Było nas trzech, w każdym z nas śląska krew"... i ta sama legitymacja partyjna: Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Te słowa można odnieść do trzech Ślązaków znanych z działalności po II wojnie światowej: wojewody katowickiego Jerzego Ziętka, pisarza Wilhelma Szewczyka oraz harcerza i działacza Józefa Kwietniewskiego.

Dwóch pierwszych mniej lub bardziej skutecznie "zdekomunizowano" na mocy przepisów ustawy  z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki. Wobec Józefa Kwietniewskiego takich kroków nie podjęto. Dlaczego?

Harcerzy ze Lwowa spotkał w Berlinie

Zacznijmy od przypomnienia sylwetki Józefa Kwietniewskiego. Jego życie wyraźnie dzieli się na dwie części: przedwojenną oraz powojenną. Urodził się w 1903 roku w Lünen w Zagłębiu Ruhry. Jego ojciec pochodził z Wielkopolski. Zdecydował się na emigrację zarobkową do Ameryki, ale stamtąd - co było rzadkością - wrócił, aby szukać pracy w Niemczech. Kiedy Józef miał 2 lata, jego rodzina przeniosła się do Berlina. W stolicy Niemiec jego ojciec nawiązał kontakt ze  środowiskiem i aktywistami tamtejszej Polonii.

Według rodzinnych wspomnień, kiedy mały Józef Kwietniewski miał 10 lat - po raz pierwszy zetknął się z polskimi harcerzami. W 1913 roku w Berlinie zatrzymała się i spotkała z miejscowymi Polakami delegacja harcerzy z Krakowa i Lwowa, udająca się na międzynarodowy zlot skautowy w Birmingham. Dwa lata później Kwietniewski wstąpił do gniazda „Sokoła” w Berlinie-Schonbergu. 

Na stronie internetowej Bytomskiego Hufca ZHP znajduje się obszerna biografia Kwietniewskiego oparta w dużej części na wspomnieniach jego córki. W stolicy Niemiec młody Kwietniewski szkolił się na handlowca i bankowca, a równocześnie działał w organizacjach polonijnych. Dzięki temu, kiedy Polska odzyskała niepodległość - jesienią 1922 roku objął posadę referenta w Konsulacie Generalnym Rzeczpospolitej Polskiej w Berlinie. Dwa lata pracy w tej placówce dały mu okazję dobrego poznania środowiska Polaków w całych Niemczech.

Na polskim posterunku 

Józef Kwietniewski był jednym z pierwszych członków i organizatorów Związku Polaków w Niemczech - pracę w polskim Konsulacie zakończył, żeby zostać referentem w Centrali tego stowarzyszenia. Równocześnie przez cały czas Kwietniewski aktywnie działał w polskim harcerstwie w Niemczech - wykazywał zdolności organizacyjne i piął się w górę. W 1927 roku został naczelnikiem ZHP w Niemczech.

W tym miejscu zaczyna się wątek bytomski. To Bytom (Beuthen) był najsilniejszym ośrodkiem polskiego harcerstwa w Niemczech, tutaj znajdował się zarząd tej organizacji. I pewnie to był główny powód, dla którego Kwietniewski wraz z rodziną przeniósł się z Berlina do Bytomia. Gdy w naszym mieście utworzono Prywatne Polskie Gimnazjum - przyszły poseł na sejm PRL został (w 1934 roku) sekretarzem tej szkoły. Podobnie jak w Berlinie łączył pracę zawodową z aktywną działalnością społeczną i patriotyczną.

W obozie koncentracyjnym

2 września 1939 roku Kwietniewski wraz z innymi działaczami polskimi został aresztowany przez Gestapo. Najpierw trafił do Buchenwaldu, a potem do obozu koncentracyjnego w Ravensbruck. Tam przetrwał całą wojnę. Jako, że świetnie znał niemiecki - uczyniono go obozowym pisarzem. Prowadził m.in. rejestry więźniów. W czasie ewakuacji obozu w kwietniu 1945 roku Kwietniewskiemu udało się ukryć, zabrać ze sobą i ocalić 3 z tych spisów. Dzięki temu udało się odtworzyć dużą część spisu więźniów Ravensbruck.

Zaraz po wojnie wrócił do Bytomia i tutaj znowu rzucił się w wir pracy: w latach 1947-1950 był wiceprezydentem miasta. Czytając dalej biografię Kwietniewskiego, można odczuć, że znalazł się w pozycji nieco barejowskiej: "Mój mąż jest z zawodu dyrektorem". Był kolejno: dyrektorem szpitala, wiceszefem  Bytomskiej Hurtowni Centrali Odzieżowej i Przedsiębiorstwa Robót Górniczych w Bytomiu. Został członkiem - to ważne - tzw. komisji weryfikacyjnej, najpierw miejskiej, następnie wojewódzkiej. Komisje weryfikowały narodowość i orzekały, kto z autochtonów mimo niemieckiego obywatelstwa miał polskie pochodzenie i mógł zostać na Śląsku, a kto jako Niemiec musiał z Polski wyjechać.

W partii i ZBOWiD

Znowu zaczął działać społecznie. Tyle, że tutaj zaczyna się ciemna, a raczej czerwona strona życiorysu Kwietniewskiego: zapisał się do PPR, potem jako jej członek wszedł do PZPR. A przecież musiał wiedzieć o Tragedii Górnośląskiej. Nadal działał w harcerstwie, ale także w ZBOWiD, w końcu został posłem na sejm PRL. Posłowie byli wtedy fasadowi (marionetkowi), podobnie jak cały sejm. Zmarł w 1969 roku na zawał serca, pogrzeb miał świecki i partyjny, w nekrologach żegnano go jak towarzysza. Wkrótce jego imieniem nazwano dotychczasową ulicę Krzyżową w centrum miasta.

Pozostaje otwarte pytanie: dlaczego, skoro Józef Kwietniewski był prominentnym działaczem PZPR - nie objęły go przepisy ustawy o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy (...) budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki. Teoretycznie patronat Kwietniewskiego powinien zniknąć z przestrzeni publicznej.

Nie twierdzimy w tym miejscu, że Kwietniewskiemu dekomunizacja się "należała". Zapewne nie był ideowym komunistą, a do PPR, a potem PZPR zapisał się z pragmatyzmu, być może z dodatkiem oportunizmu. Kwietniewski pamiętany w Bytomiu jest dobrze - podobnie jak Jerzy Ziętek - jako działacz, który robił coś dla ludzi, także jako pierwszy prezes Towarzystwa Miłośników Bytomia.

Nie był symbolem systemu władzy?

Zdziwienie musi budzić raczej fakt, że zdekomunizować próbowano innych Ślązaków, którzy podobnie jak Bytomianin działali w PZPR: wojewodę Jerzego Ziętka oraz pisarza i działacza Wilhelma Szewczyka. Być może chodziło o to, że mimo wszystko Kwietniewski nie demonstrował tak mocno swego zaangażowania w komunizm. Na przykład Szewczyk na pozór był "tylko pisarzem". Ale pisał teksty propagujące marksizm, szkalował w nich żołnierzy Armii Krajowej, popierał prześladowania katolickich księży, sądzonych w roku 1953 w tzw. procesie krakowskim, w którym zapadły wyroki śmierci (notabene Szewczyk rezolucję potępiającą więzionych kapłanów podpisał w "doborowym" towarzystwie m.in. Wisławy Szymborskiej i Sławomira Mrożka).

Wspomniana ustawa o dekomunizacji przestrzeni publicznej stanowi, że: "Nazwy (...) budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej, w tym dróg, ulic, mostów i placów, nadawane przez jednostki samorządu terytorialnego nie mogą upamiętniać osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących komunizm lub inny ustrój totalitarny, ani w inny sposób takiego ustroju propagować. Za propagujące komunizm uważa się także nazwy odwołujące się do osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących represyjny,niesuwerenny system władzy w Polsce w latach 1944–1989".

Jak dowiedzieliśmy się w katowickim Oddziale Instytutu Pamięci Narodowej - nie było nawet propozycji, aby Kwietniewskiego uznać za osobę symbolizującą "niesuwerenny system władzy w Polsce w latach 1944–1989". - W latach 2017-2019 zmianie uległo kilkadziesiąt nazw w przestrzeni publicznej naszego regionu, uznanych za zgodnych z ustawą, tj. jako propagujących komunizm lub inny ustrój totalitarny. W posiadanej dokumentacji  brak danych o objęciu kwerendą ul. Józefa Kwietniewskiego w Bytomiu - mówi Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach.

Jak zatem widać na przykładzie druha Kwietniewskiego - ponad 20-letnia przynależność do PZPR i sprawowanie z jej ramienia mandatu poselskiego wcale nie musi zostać uznana za propagowanie i symbolizowanie "niesuwerennego systemu władzy w Polsce w latach 1944–1989".

Nawrócenie po śmierci

Na koniec dwie ciekawostki. Po pierwsze: ulicę Kwietniewskiego próbowano "zdekomunizować", tyle że wcześniej, w 1990 roku, kiedy Rada Miejska zmieniła nazwy ponad 100 ulic i placów w naszym mieście, którym patronowały postacie i wydarzenia kojarzące się z komunistycznym totalitaryzmem. Wówczas kilku radnych zgłosiło propozycję, żeby ulicy Kwietniewskiego przywrócić jej wcześniejszą nazwę: Krzyżowa. Pomysłu ostatecznie nie zrealizowano, ponieważ ulica Krzyżowa istniała w Łagiewnikach i dwie ulice o takiej samej nazwie w jednym mieście wprowadziłyby "bałagan adresowy". Tym bardziej, że w ramach ówczesnych zmian nazw właśnie ulicę Krzyżową w Łagiewnikach znacznie wydłużono, dołączając do niej dotychczasową ul. Bohaterów Stalingradu.

Po drugie: Kwietniewski po śmierci "nawrócił się". W czasach PRL na tablicy epitafijnej miał napisane "towarzysz", a zamiast krzyża widniał sztandar i order. Po 1990 roku wygląd tablicy zmieniono - stare napisy zeszlifowano i wykuto nowe. Teraz jest już krzyż i litery: ś.p. Notabene kwaterę, w której spoczywa z żoną i córką zmniejszono o połowę.