Bytom, którego już nie ma. Obiekty, o których już nie pamiętamy

Kiedy mówimy o "wyburzonym" Bytomiu - najczęściej myślimy o tzw. placu Kościuszki. Potem możemy wspomnieć jeszcze o Ratuszu oraz synagodze. Ale w naszym mieście było także wiele innych obiektów, które zniknęły z powierzchni ziemi i o których mało kto już pamięta.

Skojarzenie tzw. placu Kościuszki z wyburzeniami Bytomia jest oczywiste (piszę tzw. placu Kościuszki, bo w rzeczywistości chodzi o kwartał zabudowy pomiędzy tym placem oraz ulicami: Piekarską, Jainty i Lwowskich Dzieci). Oczywiste - bo starsi Bytomianie pamiętają jeszcze te kamienice z autopsji.

Spalonego i wyburzonego w 1945 roku Ratusza nie pamięta już nikt, ale pamięć o tym obiekcie istnieje ze względu na jego symboliczne znaczenie dla miasta. Jeśli wskazywać obiekty nieistniejące już w rzeczywistości, a jednak wciąż obecne w społecznej pamięci współczesnych Bytomian - trzeba wspomnieć także o synagodze stojącej kiedyś przy placu Grunwaldzkim. Ją pamiętamy ze względu na dramatyczną chwilę jej zagłady - spłonęła w czasie tzw. nocy kryształowej.

Splądrowane pałace

Ale w Bytomiu było znacznie więcej obiektów godnych uwagi, o których pamiętamy coraz mniej. Na przykład dwa pałace: jeden w Miechowicach, drugi w Szombierkach (pisząc: w Bytomiu rozumiem pod tym pojęciem współczesne granice administracyjne miasta, które wchłonęło dawne samodzielne gminy). Bardziej znany jest pałac Tiele-Wincklerów w Miechowicach zbudowany w latach 1812-17, a potem przebudowany i rozbudowany, tak iż powstał imponujący obiekt w stylu neogotyckim, dla którego inspiracją był tzw. styl Tudorów, czyli gotyk angielski.

Splądrowany i podpalony w 1945 roku przez armię sowiecką pałac Tiele-Wincklerów teoretycznie odbudowano i mieści się tam obecnie filia Bytomskiego Centrum Kultury. Piszę: teoretycznie odbudowano, bo w rzeczywistości odbudowano jedynie niewielką oficynę, której mury zachowały się do czasów współczesnych. Jednak dzisiejszy Pałac w Miechowicach nie daje obrazu jak rzeczywiście wyglądał oryginał.

Natomiast nawet kamień na kamieniu nie pozostał z pałacu Karola Goduli w Szombierkach. Ta budowla była bardziej powściągliwa, mniej rozbuchana architektonicznie niż pałac Tiele-Winklerów. Przynajmniej z zewnątrz, bo w środku było pałacowo w pełnym stylu. "Istniały m.in. sala lustrzana i bankietowa, salon herbaciany, pokój różany, duża biblioteka, a do wyposażenia należały m.in. wielkie kryształowe żyrandole" - pisze Michał Bulsa w książce zatytułowanej "Bytom, którego nie ma".

Czy Karol Godula korzystał z tych luksusów? Jeden z historycznych przekazów (legend? - jeśli chodzi o biografię Goduli to czasami nie wiadomo, co jest prawdą, a co mitem)  głosi, że jako człowiek bardzo skromny (i skąpy) mieszkał w niepozornym domku obok pałacu. Jeśli to prawda - to zupełnie jak fikcja literacka. Przypomnijmy bogatego żydowskiego przemysłowca Müllera z "Ziemi obiecanej" Władysława Reymonta. On właśnie wybudował pałac, w którym nie mieszkał, a Karolowi Borowieckiemu tłumaczył rzecz następująco: "Wszyscy stawiają pałace i ja kazałem postawić (...) niech ludzie wiedzą, że Müller może mieć pałace, a woli mieszkać w starym domu". Pałac Goduli podobnie jak ten w Miechowicach unicestwiła w 1945 roku sowiecka "armia-wyzwolicielka". Dziś w tym miejscu stoi przedszkole.

Zniknęła  cała dzielnica

Wyburzenie placu Kościuszki było spektakularne, ponieważ dotyczyło budynków stojących w reprezentacyjnym centrum śródmieścia. Ale w Bytomiu znikały także całe dzielnice - taki los spotkał Dąbrowę Miejską. Na sam koniec pozostał kościół, który choć solidny nie przetrwał nawet 100 lat. Chodzi o kościół św. Józefa Robotnika przy obecnej ulicy Strzelców Bytomskich, który wzniesiono w latach 1927-1928 dla nowo utworzonej wówczas parafii. Świątynię wyburzono w 2016 roku, a więc zaledwie po 88 latach od konsekracji!

Ale przy tej samej ulicy istniał jeszcze jeden, kompletnie już zapomniany, obiekt związany z Kościołem Katolickim. Chodzi o klasztor sióstr Dobrego Pasterza i prowadzony przez nie zakład opiekuńczo-leczniczy, usytuowany przed skrzyżowaniem z ul. Odrzańską. Składał się on z kilku okazałych ceglanych dwupiętrowych budynków oraz ogrodu. W  czerwcu 1945 roku nowe władze kazały siostrom opuścić obiekt i ulokowały w nim zakład poprawczy dla nieletnich. 12 lat później "poprawczak" przeniesiono do centrum miasta, a budynki dawnego zakładu opiekuńczego rozebrano. W zamian nie postawiono nic.

Browary i kamienice

Liczbę rozebranych obiektów w Bytomiu można mnożyć -  chodzi zarówno budynki przemysłowe, jak i przede wszystkim kamienice mieszkalne. Nie ma już dwóch browarów - tzw. starego stojącego przy ul. Browarnianej (w tym miejscu browar istniał już najprawdopodobniej w średniowieczu) oraz nowego przy ul. Wrocławskiej.

Kamienice burzono w Bytomiu także po tzw. transformacji ustrojowej. Nie ma dziś wielu budynków przy ul. Kwietniewskiego, Witczaka albo Krakowskiej, a także tych w sercu miasta, które przetrwały wyburzenie tzw. placu Kościuszki.. Bracia Golcowie śpiewali kiedyś "Tu na razie jest ściernisko / Ale będzie San Francisco". W Bytomiu przez wiele dziesięcioleci działo się, niestety, dokładnie na odwrót. Na przykład w 1995 roku wyburzono okazałą kamienicę przy ul. Lwowskich Dzieci - róg Jainty. Nie pomógł jej fakt, że w 1990 roku została wpisana do rejestru zabytków, a rok później kupił ją prywatny inwestor, który zapowiadał usytuowanie tam biura EWG (Europejska Wspólnota Gospodarcza - wkrótce przekształcona w Unię Europejską).

Warto odnotować, że w Bytomiu wyburzano nie tylko obiekty zbudowane przed wojną, ale również te powojenne. Na przykład amfiteatr w Parku Amendy w Łagiewnikach zbudowany w roku 1963 w wywiedzionym z architektury modernistycznej stylu, który zyskał  nazwę brutalizmu (nazwa wzięła się nie od brutalności, ale od francuskich słów béton brut, czyli surowy beton).

Cmentarna brama

W ostatnich dniach przypomnieliśmy sobie o Cmentarzu Komunalnym przy ul. Kwiatowej. Wszystko za sprawą wyburzenia znajdującego się tam pomnika upamiętniającego poległych żołnierzy sowieckich. Mało kto pamięta, że nekropolia ta miała kiedyś monumentalną bramę o klasycystycznej formie, przypominającej starożytną grecką budowlę z 12 kolumnami (na zdjęciu).

To najmłodszy cmentarz w centrum Bytomia, założony około 1938/1939 roku. Michał Bulsa pisze: "Planowano, by nekropolia w sposób szczególny upamiętniała zmarłych nazistów. (...) Na fryzie, wieńczącym bramę, wykuto motyw ze swastykami skuty po 1945 roku. Budynek rozebrano pod koniec lat 50. XX wieku, najprawdopodobniej ze względu na jej styl, przypominający architekturę czasów nazistowskich".

Korzystałem z książki Michała Bulsy "Bytom, którego nie ma", Dom Wydawniczy Księży Młyn 2025.